Kıyas: Mantıksal Akıl Yürütme ve Fıkıhtaki Yeri
Kıyas, mantık ve felsefede, verilen önermelerden zorunlu olarak bir sonuç çıkarma işlemidir. Bu işlem, Aristoteles tarafından sistemleştirilmiş ve İslam düşüncesinde de önemli bir yer edinmiştir. Fıkıh usulünde ise, kıyas, Kitap, Sünnet ve İcma’dan sonra dördüncü delil olarak kabul edilir. Bu yöntem, hakkında açık hüküm bulunmayan bir meseleyi, aralarındaki ortak illet nedeniyle hükmü belirlenmiş bir meseleye benzeterek çözmeyi amaçlar.
Kıyasın Yapısı ve Çeşitleri
Kıyas, üç ana unsurdan oluşur:
1. Asıl (Esas): Hakkında açık hüküm bulunan mesele.
2. Fer’ (Yan Mesele): Hakkında açık hüküm bulunmayan ve asıl ile benzerlik taşıyan mesele.
3. İllet (Ortak Sebep): Asıl ve fer’ arasında ortak olan ve hükmün verilmesine gerekçe teşkil eden özellik.
Bu unsurlar arasındaki ilişki, kıyasın temelini oluşturur. Örneğin, şarap içmenin haram olduğu Kur’an’da belirtilmiştir. Bira içmenin de haram olduğu hükmü, şarap ve bira arasındaki “sarhoş edici olma” illetinin ortaklığı nedeniyle kıyas yoluyla çıkarılabilir [1].
Kıyasın Tarihsel Gelişimi
Kıyas, mantık tarihinde Aristoteles ile sistemleştirilmiştir. İslam düşüncesinde ise, İbn Sina tarafından daha da geliştirilmiş ve fıkıh usulünde önemli bir yer edinmiştir. İbn Sina’nın kıyas anlayışı, “iktirânî” ve “istisnâî” olmak üzere iki türe ayrılmıştır. İktirânî kıyas, öncüllerin içinde sonuç önermesinin bilkuvve olarak bulunması durumudur. İstisnâî kıyas ise, sonuç önermesinin kendisi veya çelişiğinin öncüllerde bilfiil bulunmasıdır [2].
Günümüzdeki Akademik Tartışmalar
Günümüzde, kıyasın geçerliliği ve uygulanabilirliği üzerine çeşitli görüşler bulunmaktadır. Bazı İslam hukukçuları, kıyasın, nasların anlamını sınırsız olaylara uygulamada önemli bir yöntem olduğunu kabul ederken, bazıları ise kıyasın sadece nasların kapsamına giren meselelerde geçerli olduğunu savunmaktadır. Özellikle Şii İslam’da, kıyasın geçerliliği konusunda farklı görüşler mevcuttur [3].
Sonuç
Kıyas, mantık ve fıkıh alanlarında önemli bir akıl yürütme yöntemidir. Mantıkta, verilen önermelerden zorunlu olarak bir sonuç çıkarma işlemiyken, fıkıhta, hakkında açık hüküm bulunmayan bir meseleyi, aralarındaki ortak illet nedeniyle hükmü belirlenmiş bir meseleye benzeterek çözmeyi amaçlar. Tarihsel olarak, Aristoteles ile sistemleştirilen kıyas, İslam düşüncesinde İbn Sina tarafından geliştirilmiş ve fıkıh usulünde önemli bir yer edinmiştir. Günümüzde ise, kıyasın geçerliliği ve uygulanabilirliği üzerine çeşitli akademik tartışmalar devam etmektedir.
—
Sources:
[1]: https://www.haberturk.com/tubitak-ansiklopedi/kiyas-islamda-nedir?utm_source=chatgpt.com “Kıyas (İslam’da) Nedir, Ne Demek? TÜBİTAK Ansiklopedi ile Kıyas (İslam …”
[2]: https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/kiyas?utm_source=chatgpt.com “KIYAS Ansiklopediler – TÜBİTAK”
[3]: https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1yas?utm_source=chatgpt.com “Kıyas – Vikipedi”